Senin, 27 Juli 2015

Sakali Manimbai Lunta, Mun Takait Haram Kada Manajuni

Paribasa Banjar kadada malajari nang kada baik. Mun bunyinya asa kada baik, hikmahnya musti baik. Paribasa Banjar bamantik, manyindir, supaya urang jangan baparigal nang kada baik. Bahanu paribasanya saku asa kada baik. Paribasa kadada nang maulahnya. Nang maulahnya urang Banjar sabarataan, hikmah kajadian wan pangalaman.

Sakira urang paham maksudnya, kajadian wan pangalamannya musti sama. Paribasa lain “astilah”. “Sambialau” wan “buntat”, lain “paribasa”, tagal “astilah”. “Sambialau” ngaran burung, imbah tu sawat jadi astilah gasan “bibinian nakal”; “buntat” artinya “pampan”, imbah tu astilah gasan bubuhan “tacut”, “tarkul”, atawa “preman”.

Paribasa wan papadah banyak hikmahnya gasan urang Banjar nang hidup wayah ini. Papadah Pangeran Antasari nang “haram manyarah, waja sampai ka puting” lawan Walanda, mustinya manyumangati bubuhan nang anum-anum, nang hidup wayah ini, supaya cangkal manuntut ilmu; “tahan apilan”, “tahan pidakan” wan “kada mambuang taruh”.

Paribasa “sakali manimbai lunta, mun takait haram kada manajuni”, mustinya jadi sumangat jua, supaya urang Banjar tugul wan tanggung jawap lawan gawian. Asal muasalnya, saku sutil haja. Saku matan urang Banjar nang malunta.

Takisah, Utuh Buntal. Gawiannya malunta iwak. Lunta jadi “panyawaan”-nya. Mun hilang atawa rabit, inya kada hingkat bacari. Mun kada bacari, inya kada hingkat mambari makani anak-bini. Mun anak-bini kada makan, inya supan. Inya indah bahutang. Indah mangalihi urang. Indah batanai lawan dangsanak, kulawarga wan mamarina.

Rahat Utuh Buntal malunta, luntanya sangkut di banyu. Saku takait batang tinggalam, takait buntut buhaya, atawa dipulun puraca. Tagal, Utuh Buntal tagas. Ujarnya, “dalas jadi harang, jadi habu”, “sakali manimbai lunta, mun takait haram kada manajuni”. Imbah tu, inya mancabau ka banyu. (ysas)

(“Habar Banua”, TVRI Kalimantan Selatan, Banjarmasin. Siaran Salasa, 16.12.2014, Pukul 5 kamarian.)

Sumber:
 https://www.facebook.com/y.s.agus.suseno/posts/681797591939754?comment_id=681990151920498&offset=0&total_comments=18&ref=notif&notif_t=feed_comment_reply

Kaya Cina Kahilangan Dacing

Di banua Banjar, Kalimantan Selatan, banyak juriat atawa turunan urang Dayak, Melayu, Arab, Jawa, Madura, Bugis wan Cina. Mahirip urang Banjar, banyak urang Cina nang badagang. Di Banjarmasin, ada “Pacinan”. Di Pelaihari, ada “Cina Parit”. Urang Banjar rasuk lawan bubuhan mana haja, tamasuk lawan bubuhan Cina.

Urang Cina nang sudah “kabanjaran”, ngarannya “Cina-Banjar”. Marga sama-sama urang dagang, urang Banjar wan Cina-Banjar “kaya buku basampuk ruas”: rasuk. Di Banjarmasin, Cina-Banjar badagang di Pasar Ujung Murung, Pasar Lima, Pasar Malabar wan Pasar Kujajing. Urang Banjar kada suwah tapalampang lawan Cina-Banjar. Banyak Cina-Banjar nang Islam. Bahari, ada bibinian Cina nang dikawini bangsawan Banjar.

“Kaya Cina kahilangan dacing” sahibar umpama. Kada gasan mawada urang Cina. Timbangan nang gasan urang bajualan, basa Banjarnya “dacing”. Ujar kisah, bahari ada Cina-Banjar nang kahilangan dacing di pasar: abut, tumbur, bamamai kada karuan tampuh. Urang pasar kada paham sahama-hama, mandangar abutnya haja. Imbah tu, siapa haja nang paabutan, dipadahakan urang “kaya Cina kahilangan dacing”.
 
Utuh Kaminting urangnya dasar paabutan. Nang ngaran pambalantikan kaminting, gudangnya di pasar hibak kaminting. Inya indah banar rugi. Inya handak, anak buahnya apik-apik bagawi. Jangan sawat ada kaminting nang hilang rahat dibuat ka gudang.

Utuh Wangal maambil upah mamikul karung kaminting tumatan kapal. Kabalujuran, malamnya inya kada guring, manjagai anak nang garing. Rahat mamikul karung kaminting ka gudang, batisnya tabarusuk. Inya bahalulung kasakitan. Karung nang dipikulnya, bungkas. Kaminting taluruk di titian. Urang pasar takajutan. Kuciakan. Asa maras kasian.

Utuh Kaminting badadas mamaraki. Muhanya kaya kucing marau: rambut cagat, mata habang, abut, bamamai kada karuan tampuh, “kaya Cina kahilangan dacing”. (ysas)

(“Habar Banua”, TVRI Kalimantan Selatan, Banjarmasin. Siaran Saptu, 13.12.2014, Pukul 5 kamarian.)

Sumber:
https://www.facebook.com/y.s.agus.suseno/posts/679909375461909?comment_id=680163138769866&offset=0&total_comments=8&ref=notif&notif_t=feed_comment_reply

Turun Hayam, Naik Hayam

Ujar siapa wayah ini paribasa Banjar kada payu lagi? Mun ada nang baucap damintu, saku inya kada tahu, babaya tahu, atawa piragah tahu. Bujur padatuannya Banjar, kawitannya Banjar, diranakakan di Banjar, ganal di Banjar, bacari rajaki di banua Banjar, saku inya sudah tabarubut pada akar budaya Banjar. Paribasa Banjar bamantik. Musti bisa maambil hikmahnya. Adat budaya Banjar kada gasan diambung, jangan jua dibuang.

“Turun hayam, naik hayam” paribasa nang sasuai jaman wayah ini. Wayah ini banyak nang hidup kaya hayam: turun sungsung, bulik landung. Baisukan kaluar kataraan, bacari umpan, Magrip hanyar naik. Bagawi saharianan: kada tahu di urang, kada pinandu jiran higa-mahiga, kada sawat bakawan, gawi sabumi lawan warga. Tahu anggitnya haja. Paribasa “kuyang, kuyang; hantu, hantu -- urang, urang; aku, aku”.

Urang kampung kada pati pinandu lawan Utuh Kalimbuai. Imbah sumbahyang Subuh, inya sudah maulur jukung, bakayuh saparanakan ka pahumaan. Magrip, hanyar bulik. Malamnya, awak ngangal, singkalan, kalapahan; kada sawat mawarung, bakawanan. Siang, rumahnya puang. Damintu hari-hari.
Wayah pambakal mambawai gawi sabumi baulah titian, inya maunjuki “nang mantahnya” haja, gasan manukar gabin wan gula. Ujarnya, inya kada hingkat mandangani. Auran, rahat banyak gawian, manaradak banih di pahumaan.
 
Isuknya, rahatan urang kampung gawi sabumi, rumah Utuh Kalimbuai kasalukutan. Saitu-saini, urang ampihan bagawi, bukahan mamajahi api. Dimapa mangiau Utuh Kalimbuai? Inya kajajauhan. Bajukung mandua jam-an. Kada saapa, rumahnya jadi harang.

Wayah datang, anak-bini Utuh Kalimbuai manggaraung manangis. Urang kampung manyabari. Sapalihan maniwas. Ujar urang, mustinya inya apik-apik mambawa diri. Sasakali bakumpulan lawan warga. Jangan “turun hayam, naik hayam” haja. (ysas)

(“Habar Banua”, TVRI Kalimantan Selatan, Banjarmasin. Siaran Jumahat, 12.12.2014, Pukul 5 kamarian.)

Sumber:
https://www.facebook.com/y.s.agus.suseno/posts/678725388913641?comment_id=678814105571436&offset=0&total_comments=15&notif_t=feed_comment_reply

Tumbuh Kapuk Di Bantal

Kakanakan nang guring di tilam wan bantal busa saku kada paham paribasa “tumbuh kapuk di bantal”. Bahari kadada tilam wan bantal busa. Bantal tilam isinya kapas kapuk nang ada biginya. Bigi kapuk, hirang, halui-halui. Mun rancak kana banyu, bigi kapuk bisa tumbuh.

“Tumbuh kapuk di bantal” paribasa gasan bini nang lawas ditinggal lakinya madam, bacari rajaki di banua urang. Tangah malam, inya kasunyian. Manangis di kaguringan. Mangganang laki nang disayangi. Dandaman kada katahanan. Banyu matanya limbui di bantal.

Diyang Bungas sandu, baikan wan panyumbahyang. Awaknya putih mangkining. Rambut kaya mayang maurai. Kaning kaya ditulis. Mata, mancararat, mancarunung; mambintang siang, kaya amas hanyar dituang. Tumit nang kaya hintalu dibasuh. Ringkas kisah, sadang langkarnya.

Imbah tuntung madrasah, Diyang Bungas dikawinakan abah-umanya lawan Utuh Ambak. Inya akur haja. Utuh Ambak urangnya baik jua, umpat abahnya badagangan, bulang-bulik ka banua urang. Utuh Ambak kada urang jua lawan Diyang Bungas. Ada “kancur jariangau”-nya jua, tarait mamarina.

Wayah baanakan saikung, dua ikung, talu ikung, Diyang Bungas minta lakinya bausaha di kampung haja. Paraya badagang, bulang-bulik ka banua urang. Kaluku galumbang ganal maninggalamakan kapal. Bahanu lakinya tulak ampat bulan, lima bulan, anam bulan, tujuh bulan, lapan bulan, sambilan bulan. Tagal, Utuh Ambak kada hingkat baganti usaha, kada hingkat manuruti kahandak bininya. Inya tahu badagang ka banua urang haja.

Wayah dipawayah, hari kalawan bulan, bulan kalawan tahun, inggan ganap pitung Rajab, Utuh Ambak kada bulik-bulik. Saban malam, Diyang Bungas kasunyian. Mamagut gaguling. Manangis di kaguringan. Mangganang laki nang disayangi. Banyu matanya limbui di bantal. Saban malam, damintu tatarusan, paribasa “tumbuh kapuk di bantal”. (ysas)

(“Habar Banua”, TVRI Kalimantan Selatan, Banjarmasin. Siaran Jumahat, 05.12.2014, Pukul 5 kamarian.)

Sumber:
https://www.facebook.com/y.s.agus.suseno/posts/674842292635284?comment_id=675310809255099&offset=0&total_comments=21&ref=notif&notif_t=mentions_comment

Jauh Mangkuk Kalawan Bibir

Utuh digalari urang “Utuh Kalui”, marga harat maunjun iwak “kalui”. Hari-hari, inya maunjun bajukung. Tumatan halui, inya rakat bakawan lawan Aluh Langkar, anak Haji Ijum, nang baisi kapal dagang. Marga parak rumah, hari-hari inya bamainan lawan Aluh Langkar wan kakawalannya: baurahan, baajakan, bakunyungan, bajukungan, wan sarabanya.
Sasain ganal, Utuh Kalui sasain rakat lawan Aluh Langkar. Imbah diurahakan kakawalan, incaan dijuduhakan, timbul rasa sayangnya lawan Aluh Langkar. Lawas kalawasan, inya karindangan lawan Aluh Langkar. Mun kada batamuan, asa dandaman. Kaya “buku basampuk ruas”, Aluh Langkar damintu jua lawan inya.
Sampai wayahnya, Utuh Kalui kada tahan lagi, minta kawinakan lawan Aluh Langkar. Kawitannya rambang, tuhuk maniring wan manimbang. Imbah dipaksa, kawitannya mangiau dangsanak wan mamarina. Julak wan Angahnya minta Utuh Kalui bapikir baasa. Kaluku kada ditarima. Ujar paribasa, “baik manyasal di hulu riam, pada taka hilir riam”.
Utuh Kalui magun haja bakaras. Ayungannya, Julak wan Angahnya bailang ka rumah Haji Ijum, “basasuluh”, batakun, basa barinda: “nyiur” Haji Ijum sudah adakah ampunnya? Mun kada, nyaman Utuh Kalui maharagunya. Haji Ijum kapulingaan. Takajut-kajut. Minta waktu talu hari, gasan bacucuk buku lawan kulawarga wan mamarina.
Talu hari imbahnya, Julak wan Angah Utuh Kalui datang pulang ka rumah Haji Ijum. Haji Ijumnya kadada. Ujar mamarinanya, Haji Ijum minta maap, “nyiur” sudah ada ampunnya. Ampunnya kada urang kada. Paranah mamarina jua, nang rahat manuntut ilmu agama di Makkah. Imbah Bulan Haji, nang ampun “nyiur” cagar badatang.
Mandangar habar Julak wan Angahnya, Utuh Kalui manggatar. Hatinya sakit. Supan kada sakira. Asa ditapas di muha. Gasan tatamba hati nang luka, inya madam ka banua urang. Inya hanyar sadar. Sudah kahandak takdir, “jauh mangkuk kalawan bibir”. (ysas)

(“Habar Banua”, TVRI Kalimantan Selatan, Banjarmasin. Siaran Sanayan, 08.12.2014, Pukul 5 kamarian.)

Sumber:
https://www.facebook.com/y.s.agus.suseno/posts/676289415823905?comment_id=676855219100658&offset=0&total_comments=27&ref=notif&notif_t=mentions_comment

Baju Kagubiran

“Baju kagubiran” paribasa gasan manyindir urang nang kapiragahan. “Baju kagubiran” baarti baju nang kaganalan: ganal baju pada awak. Supaya dianggap harat, urang nang “baju kagubiran” baagak.
Hanyar barapa tahun di banua urang, kawitan nang gagaringan manyuruh Utuh Gubir mudik. Inya balima badangsanak. Dangsanaknya bibinian samunyaan. Abahnya manyuruh inya maharagu kabun gatah wan kabun kayu manis di kampung haja.

Rahat ada karasmin bapangantinan, Utuh Gubir badapat kawannya wayah halui: Utuh Tiwadak, Utuh Iwak wan Utuh Buburak. Ada jua Aluh Buak, Aluh Lamak wan Aluh Muntak. Samunyaan bagana di kampung baumuran. Kada suah ka banua urang. Sapalihan sudah kawin wan baanakan.
Wayah bapandiran, Utuh Tiwadak wan kakawalannya maniring parigal Utuh Gubir nang ubah. Utuh Gubir bapandir “basa laut” tarus. Bahanu kakawalannya nganga-nganga, kada paham artinya. Asa ganjil jua: Utuh Gubir bapandir “basa laut”, bubuhan Utuh Tiwadak bapandir basa Banjar. Tagal, pamandiran lancar haja.

Imbah Utuh Gubir bulik ka rumah, kawannya bapandiran. Utuh Buburak bingung: napa Utuh Gubir bapandir “basa laut” lawan kakawalan? Kalumpanankah inya lawan basa padatuan? Padahal, inya kada lawas di banua urang. Jaka lawan urang nang kada hingkat bapandir basa Banjar, patut haja bapandir “basa laut”. Tagal, bapandir “basa laut” lawan papadaan, asa talalu jua. Utuh Gubir pina agak.

Bapandir ada “adap”-nya. Supaya jangan disambat urang “kada tahu dibasa”, bapandir ada aturannya. Bapandir lawan papadaan, wan lawan urang nang kada hingkat bapandir basa Banjar, lain “adap”-nya. Mun bapandir lawan papadaan “basa laut” jua, dipadahakan urang kapiragahan, paribasa “baju kagubiran”. (ysas)

(“Habar Banua”, TVRI Kalimantan Selatan, Banjarmasin. Siaran Arba, 10.12.2014, Pukul 5 kamarian.)

Sumber:
https://www.facebook.com/y.s.agus.suseno?fref=ts#

Asa Dihiris Lawan Sambilu

Kulit paring nang tipis wan landap ngarannya sambilu. Sabaluman ada mantri, anak lalakian disunat lawan sambilu. Bidan kampung manatak tali pusat anak lawan sambilu jua. Luka kana sambilu, liwar sakit wan padihnya.

Aluh Kambang barambangan lawan lakinya. Daripada dimadu, inya hakun bulik ka wadah umanya. Inya sanggup haja manggaduh anak nang sawalasannya. Hari-hari, inya bapayung: duduk balapak di pinggir kartak, bajual kambang rampai gasan urang nang lalu lalang.

Wayah bujangan, Utuh Galai rusak banar lawan Aluh Kambang. Nang ngaran sakampung, Utuh Galai pinandu banar lawan Aluh Kambang nang pangurihingan, hirang manis nang kaya manggis. Utuh Galai rajin mailangi Aluh Kambang: mambawaakan gabin, mambawai bakunjangan, makanan, manukarakan baju, wan sarabanya.

Nang ngaran bibinian, Aluh Kambang mahadang haja. Inya sayang jua lawan Utuh Galai nang sasingut mahulu pisau, gagah wan cangkal bahuma. Imbah kawin, bulan kalawan tahun, imbah baanakan saikung -- nang tangannya kutung -- Utuh Galai dibawai mamarinanya bausaha di indung banua. Nang ngaran bini, Aluh Kambang maumpati laki.

Marga cangkal bausaha, sasain lawas harta Utuh Galai sasain banyak, tagal sasain jarang guring di rumah. Imbah mandangar pandiran urang di batang, Aluh Kambang curiga. Wayah lakinya bulik, ditakuninya bahimat. Mulanya, Utuh Galai bakulim. Imbah disugak, ayungannya mangaku jua. Sambil basisigan, diragapnya lintuhut Aluh Kambang; minta maap kalawan ampun, talanjur babini anum, lawan balu nang baanakan saikung.

Aluh Kambang kaya ditimbak patir. Liwar takajut. Saitu-saini, dipuntalnya tapih baju. Barubuian banyu mata, dibawanya anak nang kutung mudik ka kampung. Liwar sakit wan padihnya, dikaramputi laki nang disayangi. Hatinya luka, “asa dihiris lawan sambilu”. (ysas)
(“Habar Banua”, TVRI Kalimantan Selatan, Banjarmasin. Siaran Saptu, 06.12.2014, Pukul 5 kamarian.)

Sumber:
https://www.facebook.com/y.s.agus.suseno/posts/675328319253348?comment_id=675342912585222&offset=0&total_comments=1&ref=notif&notif_t=mentions_comment